Angelfrost: /* Analiza współczesna */

2021-04-05T13:32:12Z

Analiza współczesna

← poprzednia wersja		Wersja z 13:32, 5 kwi 2021
Linia 273:		Linia 273:
	\| əʊ~əʉ		\| əʊ~əʉ
	\| o~oʊ		\| o~oʊ
	\| w RP [ɔʊ] przed /l/		\| w RP [ɔʊ] przed /l/, {{abbr\|np.\|na przykład}} ''goal'' [ɡɔʊɫ]
	\|-		\|-
	\| {{sc\|START}}		\| {{sc\|START}}

Angelfrost: /* Analiza współczesna */

2021-04-05T13:30:37Z

Analiza współczesna

← poprzednia wersja		Wersja z 13:30, 5 kwi 2021
Linia 192:		Linia 192:
	\| a		\| a
	\| rowspan=2 \| æ		\| rowspan=2 \| æ
	\| rowspan=2 \| w GenAm /æ/ podniesione do [ɛə] przed niektórymi spółgłoskami,<br>{{abbr\|np.\|na przykład}} ''dance'' [dɛəns], zjawisko zwane ''/æ/ tensing''		\| rowspan=2 \| w GenAm /æ/ podniesione do [ɛə] przed niektórymi spółgłoskami,<br>{{abbr\|np.\|na przykład}} ''dance'' [dɛəns], zjawisko zwane ''/æ/ tensing'' lub ''/æ/ raising''
	\|-		\|-
	\| {{sc\|BATH}}		\| {{sc\|BATH}}

Angelfrost: Utworzono nową stronę "'''Zbiór leksykalny''' ({{abbr|ang.|język angielski}} ''lexical set'') to zbiór słów tworzących jedną kategorię na podstawie jednej wspólnej cechy fonologicznej..."

2021-04-05T13:29:47Z

Utworzono nową stronę "'''Zbiór leksykalny''' ({{abbr|ang.|język angielski}} ''lexical set'') to zbiór słów tworzących jedną kategorię na podstawie jednej wspólnej cechy fonologicznej..."

Nowa strona

'''Zbiór leksykalny''' ({{abbr|ang.|język angielski}} ''lexical set'') to zbiór słów tworzących jedną kategorię na podstawie jednej wspólnej cechy fonologicznej.

Zbiór leksykalny najczęściej określany jest za pomocą określonego słowa kluczowego ({{abbr|ang.|język angielski}} ''keyword'') które pozwala zidentyfikować określoną cechę fonologiczną. Dla przykładu, w języku polskim można wyróżnić zbiór leksykalny {{sc|KĄT}}, do którego należą wszystkie wyrazy posiadające fonem /ɔ̃/ przed spółgłoskami plozywnymi koronalnymi, {{abbr|np.|na przykład}} ''kąt'', ''oglądać'', ''błąd'', ''piąty''. Innym zbiorem leksykalnym może być zbiór {{sc|KRĘT}}, do którego należą wszystkie wyrazy posiadające w takim samym otoczeniu fonem /ɛ̃/: ''kręt'', ''pęd'', ''dęty''. Wyrazy {{sc|KĄT}} i {{sc|KRĘT}} to słowa kluczowe, które identyfikują dane zbiory. Słowa kluczowe zazwyczaj dobiera się tak, by jednoznacznie wskazywały rozpatrywaną cechę fonologiczną.

Zbiory leksykalne często służą do definiowania {{abbr|tzw.|tak zwanych}} mergerów i splitów – gdy dwa fonemy zapadają się w jeden, tworząc homonimy (wyrazy wymawiane tak samo) ({{abbr|np.|na przykład}} ''cot-caught merger'') lub gdy jeden fonem w efekcie rozdziela się na dwa, dystynktywne fonemy ({{abbr|np.|na przykład}} ''foot-strut split'').

== Język angielski ==
W analizie dialektów języka angielskiego powszechnie używa się zbiorów leksykalnych, gdyż w sposób intuicyjny opisują cechy fonetyczne danego dialektu/akcentu.

Najbardziej popularną klasyfikacją są ''Standard Lexical Sets for English'' wprowadzone przez Johna C. Wellsa w ''Accents of English'' (1982). Wells definiuje tam zbiory leksykalne na podstawie wymowy słów w dwóch akcentach, RP i GenAm:
* "RP" odnosi się do Received Pronunciation.
* "GenAm" odnosi się do jednego z odmian General American, czyli geograficznie "neutralnego" akcentu używanego w Stanach Zjednoczonych. Jest to jednak wariant bardzo konserwatywny (nawet jak na rok 1982), gdyż w tej analizie słowa ''horse'' i ''hoarse'' nie są homonimami.

Wells klasyfikuje słowa w języku angielskim do 24 zbiorów leksykalnych na podstawie wymowy samogłoski akcentowanej w obu akcentach. Każdy ze zbiorów leksykalnych ma określone słowo kluczowe reprezentujące ten zbiór, zapisane przy użyciu [[Kapitaliki|kapitalików]]. Wells ponadto wyróżnia trzy zbiory opisujące wymowę samogłosek nieakcentowanych w wygłosie wyrazu (konkretnie są to zbiory happ{{sc|Y}}, lett{{sc|ER}} oraz comm{{sc|A}}).

{| class="wikitable"
! Słowo kluczowe
! RP
! GenAm
! Przykłady
|-
| {{sc|TRAP}}
| æ
| æ
| ''t'''a'''p, b'''a'''ck, b'''a'''dge, sc'''a'''lp, h'''a'''nd, c'''a'''ncel''
|-
| {{sc|BATH}}
| ɑː
| æ
| ''st'''a'''ff, br'''a'''ss, '''a'''sk, d'''a'''nce, s'''a'''mple, c'''al'''f''
|-
| {{sc|PALM}}
| ɑː
| ɑ
| ''ps'''a'''lm, f'''a'''ther, br'''a''', sp'''a''', l'''a'''ger''
|-
| {{sc|LOT}}
| ɒ
| ɑ
| ''st'''o'''p, s'''o'''ck, d'''o'''dge, r'''o'''mp, p'''o'''ssible, qu'''a'''lity''
|-
| {{sc|CLOTH}}
| ɒ
| ɔ
| ''c'''ou'''gh, br'''o'''th, cr'''o'''ss, l'''o'''ng, B'''o'''ston''
|-
| {{sc|THOUGHT}}
| ɔː
| ɔ
| ''t'''augh'''t, s'''au'''ce, h'''aw'''k, j'''aw''', br'''oa'''d''
|-
| {{sc|DRESS}}
| e
| ɛ
| ''st'''e'''p, n'''e'''ck, '''e'''dge, sh'''e'''lf, fr'''ie'''nd, r'''ea'''dy''
|-
| comm{{sc|A}}
| ə
| ə
| ''catalp'''a''', quot'''a''', vodk'''a'''''
|-
| {{sc|KIT}}
| ɪ
| ɪ
| ''sh'''i'''p, s'''i'''ck, br'''i'''dge, m'''i'''lk, m'''y'''th, b'''u'''sy''
|-
| happ{{sc|Y}}
| ɪ
| ɪ
| ''cop'''y''', scamp'''i''', tax'''i''', sort'''ie''', committ'''ee''', hock'''ey''', Chels'''ea'''''
|-
| {{sc|FLEECE}}
| iː
| i
| ''cr'''ee'''p, sp'''ea'''k, l'''ea'''ve, f'''ee'''l, k'''ey''', p'''eo'''ple''
|-
| {{sc|STRUT}}
| ʌ
| ʌ
| ''c'''u'''p, s'''u'''ck, b'''u'''dge, p'''u'''lse, tr'''u'''nk, bl'''oo'''d''
|-
| {{sc|FOOT}}
| ʊ
| ʊ
| ''p'''u'''t, b'''u'''sh, p'''u'''ll, g'''oo'''d, l'''oo'''k, w'''o'''lf''
|-
| {{sc|GOOSE}}
| uː
| u
| ''l'''oo'''p, sh'''oo'''t, t'''o'''mb, m'''u'''te, h'''u'''ge, vi'''ew'''''
|-
| {{sc|PRICE}}
| aɪ
| aɪ
| ''r'''i'''pe, wr'''i'''te, arr'''i'''ve, h'''igh''', tr'''y''', b'''uy'''''
|-
| {{sc|MOUTH}}
| aʊ
| aʊ
| '''''ou'''t, h'''ou'''se, l'''ou'''d, c'''ou'''nt, cr'''ow'''d, c'''ow'''''
|-
| {{sc|FACE}}
| eɪ
| eɪ
| ''t'''a'''pe, c'''a'''ke, r'''ai'''d, v'''ei'''l, st'''ea'''k, d'''ay'''''
|-
| {{sc|CHOICE}}
| ɔɪ
| ɔɪ
| ''adr'''oi'''t, n'''oi'''se, j'''oi'''n, t'''oy''', r'''oy'''al''
|-
| {{sc|GOAT}}
| əʊ
| o
| ''s'''oa'''p, j'''o'''ke, h'''o'''me, kn'''ow''', s'''o''', r'''o'''ll''
|-
| {{sc|START}}
| ɑː
| ɑr
| ''f'''ar''', sh'''ar'''p, b'''ar'''k, c'''ar'''ve, f'''ar'''m, h'''ear'''t''
|-
| {{sc|NEAR}}
| ɪə
| ɪr
| ''b'''eer''', sinc'''ere''', f'''ear''', b'''ear'''d, s'''er'''um''
|-
| {{sc|SQUARE}}
| ɛə
| ɛr
| ''c'''are''', f'''air''', p'''ear''', wh'''ere''', sc'''ar'''ce, v'''ar'''y''
|-
| {{sc|NURSE}}
| ɜː
| ɜr
| ''h'''ur'''t, l'''ur'''k, '''ur'''ge, b'''ur'''st, j'''er'''k, t'''er'''m''
|-
| lett{{sc|ER}}
| ə
| ər
| ''pap'''er''', met'''re''', calend'''ar''', stup'''or''', succ'''o(u)r''', mart'''yr''', fig'''ure'''''
|-
| {{sc|NORTH}}
| ɔː
| ɔr
| ''f'''or''', w'''ar''', sh'''or'''t, sc'''or'''ch, b'''or'''n, w'''ar'''m''
|-
| {{sc|FORCE}}
| ɔː
| or
| ''f'''our''', w'''ore''', sp'''or'''t, p'''or'''ch, b'''or'''ne, st'''or'''y''
|-
| {{sc|CURE}}
| ʊə
| ʊr
| ''p'''oor''', t'''our'''ist, p'''ure''', pl'''ur'''al, j'''ur'''y''
|}

Dla przykładu, wyraz ''rod'' jest wymawiany /rɒd/ w RP, ale /rɑd/ w GenAm. Można go przyporządkować do zbioru leksykalnego {{sc|LOT}}. ''Weary'' jest wymawiane /ˈwɪərɪ/ w RP, ale /ˈwɪrɪ/ w GenAm, stąd też można ten wyraz przyporządkować do zbioru {{sc|NEAR}}.

Niektóre wyrazy nie należą do żadnego ze zbiorów leksykalnych. Dla przykładu, wyraz ''mock'' wymawiany /mɒk/ w RP posiada niejednoznaczną wymowę w GenAm; wymowa ''mock'' w GenAm waha się między /mɔk/ i /mɑk/, toteż wyraz ''mock'' nie może być jednoznacznie przyporządkowany do zbioru leksykalnego.

{{sc|FLEECE}}, {{sc|FACE}}, {{sc|GOOSE}} i {{sc|GOAT}} w GenAm wahają się między wymową monoftongową [i, e, u, o] a dyftongową [ɪi, eɪ, ʊu, oʊ]. Wells zdecydował się analizować trzy z nich jako monoftongi dla uproszczenia; jedynie {{sc|FACE}} posiada /eɪ/ by uniknąć skojarzenia z {{sc|DRESS}} w RP, które posiada /e/.

Zbiór happ{{sc|Y}} posiada taką samą głoskę co zbiór {{sc|KIT}}, aczkolwiek jest to analiza bardzo konserwatywna; już w tamtych czasach wymowa happ{{sc|Y}} była bardziej zbliżona do {{sc|FLEECE}} (zjawisko określane jako ''happy tensing'', gdyż ostatnia głoska w wyrazie ''happy'' przechodzi z nienapiętego [ɪ] (''lax'') do napiętego [i] (''tense'')). Współcześnie zjawisko to jest powszechne w obu akcentach i najczęściej samogłoskę w happ{{sc|Y}} transkrybuje się przy użyciu ⟨i⟩.

Model Wellsa dla General American jest bardzo konserwatywny, gdyż nie uwzględniono w nim ''horse-hoarse'' ({{sc|NORTH}}–{{sc|FORCE}}) ''merger'' (który był już powszechny w 1982) oraz ''cot-caught'' ({{sc|LOT}}–{{sc|THOUGHT}}) ''merger'' (który współcześnie bardzo szybko staje się coraz bardziej powszechny w angielszczyźnie amerykańskiej).

=== Dobór słów kluczowych ===
Dobór słów kluczowych Wells uzasadnia następująco:

<blockquote>Słowa kluczowe zostały dobrane w celu jak największej przejrzystości: niezależnie od akcentu języka angielskiego, nie da się ich pomylić z innymi słowami. Chociaż ''fleece'' nie jest dość powszechnym słowem, to nie można go pomylić ze słowem z jakąś inną samogłoską; podczas gdy słowo ''beat'' miałoby tę wadę, że wymowa może brzmieć jak ''bait'' lub ''bit'', w zależności od akcentu.</blockquote>

Gdy jest to możliwe, słowa kończą się na spółgłoskę dentalną lub alweolarną bezdźwięczną.

=== Analiza współczesna ===
Oryginalne zestawy zbiorów leksykalnych zdefiniowane przez Wellsa w 1982 są dość użyteczne i przydatne w analizie fonologicznej, nie mniej jednak posiadają parę wad:
* nie uwzględniają niektórych konserwatywnych szkockich i irlandzkich akcentów, w których wyrazy ''fern'', ''fir'' i ''fur'' wymawiane są z różnymi samogłoskami; w modelu Wellsa, wszystkie te wyrazy należą do zbioru {{sc|NURSE}}; stąd też niektórzy lingwiści zajmujący się tymi dialektami dzielą {{sc|NURSE}} odpowiednio na zbiory {{sc|EARTH}} (''fern'' z /ɛr/), {{sc|BIRD}} (''fir'' z /ɪr/) oraz {{sc|BURN}} (''fur'' z /ʌr/),
* nie uwzględniają zmian, które zaszły zarówno w RP jak i w GenAm: wyrazy ''horse'' i ''hoarse'' są homonimami (''horse-hoarse'' ({{sc|NORTH}}–{{sc|FORCE}}) ''merger''), w odmianie amerykańskiej wyrazy ''cot'' i ''caught'' również stają się homonimami (''cot-caught'' ({{sc|LOT}}–{{sc|THOUGHT}}) ''merger''),
* nie uwzględniają tego, że niektórzy autorzy stosują odmienną terminologię dla poszczególnych zbiorów leksykalnych:
** by podkreślić, że w angielszczyźnie amerykańskiej wyrazy z {{sc|PALM}} i {{sc|LOT}} wymawiane są tak samo, najczęściej mówi się o ''father-bother merger'' (rzadziej: {{sc|PALM}}–{{sc|LOT}}),
** by podkreślić, że w angielszczyźnie amerykańskiej wyrazy z {{sc|LOT}} i {{sc|THOUGHT}} wymawiane są coraz częściej tak samo, najczęściej mówi się o ''cot-caught merger'' (rzadziej: {{sc|LOT}}–{{sc|THOUGHT}}).

Poniżej zamieszczono tabelę uwzględniającą współczesną dominującą wymowę w akcentach RP i GenAm, wraz z innymi nazwami dla przeróżnych zbiorów leksykalnych, które są równie powszechnie spotykane w literaturze. Jednocześnie nie uwzględniono rozróżnień obecnych w innych dialektach spoza RP i GenAm, jak chociażby ''horse-hoarse'' ({{sc|NORTH}}–{{sc|FORCE}}) czy wspomniane wcześniej ''fern-fir-fur'' ({{sc|EARTH}}–{{sc|BIRD}}–{{sc|BURN}}).

{| class="wikitable"
! Słowo kluczowe
! RP
! GenAm
! Uwagi
|-
| {{sc|TRAP}}
| a
| rowspan=2 | æ
| rowspan=2 | w GenAm /æ/ podniesione do [ɛə] przed niektórymi spółgłoskami,<br>{{abbr|np.|na przykład}} ''dance'' [dɛəns], zjawisko zwane ''/æ/ tensing''
|-
| {{sc|BATH}}
| rowspan=2 | ɑː
|-
| {{sc|PALM}}/{{sc|FATHER}}
| rowspan=2 | ɑ
| rowspan=2 | w GenAm również [ä] w przypadku braku ''cot-caught merger''
|-
| {{sc|LOT}}/{{sc|COT}}/{{sc|BOTHER}}
| rowspan=2 | ɒ~ɔ
|-
| {{sc|CLOTH}}/{{sc|SOFT}}
| rowspan=2 | ɑ~ɒ~ɔ
| rowspan=2 | w GenAm warianty [ɒ~ɔ] występują w przypadku braku ''cot-caught merger''
|-
| {{sc|THOUGHT}}/{{sc|CAUGHT}}
| ɔː~oː
|-
| {{sc|DRESS}}
| ɛ
| ɛ
|
|-
| comm{{sc|A}}
| ə
| ə
|
|-
| {{sc|KIT}}
| ɪ
| ɪ
|
|-
| happ{{sc|Y}}/cit{{sc|Y}}
| i
| i
| rowspan=2 | zarówno w RP jak i GenAm powszechna wymowa dyftongiczna [ɪi]
|-
| {{sc|FLEECE}}
| iː
| i
|-
| {{sc|STRUT}}
| ɐ~ʌ̞
| ʌ~ɐ
|
|-
| {{sc|FOOT}}
| ʊ~ɵ
| ʊ
|
|-
| {{sc|GOOSE}}
| uː~ʉː
| u
| zarówno w RP jak i GenAm powszechna wymowa dyftongiczna [ʊu~ʊ̈ʉ]
|-
| {{sc|PRICE}}
| ɑɪ
| äɪ
| w GenAm /aɪ/ podniesione do [ʌɪ~ɐɪ] przed spółgłoskami bezdźwięcznymi,<br>{{abbr|np.|na przykład}} ''price'' [pɹʌɪs] ({{abbr|por.|porównaj}} ''prize'' [pɹäɪz]), zjawisko zwane ''Canadian raising''
|-
| {{sc|MOUTH}}
| aʊ
| æʊ
|
|-
| {{sc|FACE}}
| ɛɪ
| eɪ
|
|-
| {{sc|CHOICE}}/{{sc|BOY}}
| oɪ
| ɔɪ~oɪ
|
|-
| {{sc|GOAT}}
| əʊ~əʉ
| o~oʊ
| w RP [ɔʊ] przed /l/
|-
| {{sc|START}}
| ɑː
| ɑr
|
|-
| {{sc|NEAR}}
| ɪː~ɪə
| ɪr~ir
|
|-
| {{sc|SQUARE}}
| ɛː~ɛə
| ɛr
|
|-
| {{sc|NURSE}}
| əː
| rowspan=2 | ɚ
|
|-
| lett{{sc|ER}}
| ə
|
|-
| {{sc|NORTH}}/{{sc|HORSE}}
| rowspan=2 | oː
| ɔr~or
|
|-
| {{sc|CURE}}/{{sc|TOUR}}
| ʊr~ɔr
|
|}

== Użycie ==
Zbiory leksykalne są także używane w analizie wymowy pozostałych języków, takich jak język francuski, irlandzki czy scots.

[[Kategoria:Lingwistyka]]

Zbiór leksykalny - Historia wersji

Angelfrost: /* Analiza współczesna */

Angelfrost: /* Analiza współczesna */

Angelfrost: Utworzono nową stronę "'''Zbiór leksykalny''' ({{abbr|ang.|język angielski}} ''lexical set'') to zbiór słów tworzących jedną kategorię na podstawie jednej wspólnej cechy fonologicznej..."