Angelfrost: Utworzono nową stronę "'''Zasada sonorności''' ({{abbr|ang.|język angielski}} ''Sonority Sequencing Principle'', '''SSP''') jest zasadą definiującą strukturę sonoryczną sylaby. Zasada..."

2021-03-23T12:00:39Z

Utworzono nową stronę "'''Zasada sonorności''' ({{abbr|ang.|język angielski}} ''Sonority Sequencing Principle'', '''SSP''') jest zasadą definiującą strukturę sonoryczną sylaby. Zasada..."

Nowa strona

'''Zasada sonorności''' ({{abbr|ang.|język angielski}} ''Sonority Sequencing Principle'', '''SSP''') jest zasadą definiującą strukturę sonoryczną sylaby.

Zasada sonorności mówi o tym, że sonorność określonych dźwięków w nagłosie sylaby nie może spadać, zaś w wygłosie sylaby nie może rosnąć. W odniesieniu fonologicznym służy najczęściej do zdefiniowana dozwolonych zbitek spółgłoskowych w nagłosie i wygłosie sylaby.

Największa uniwersalna tendencja do łamania zasady sonorności występuje w przypadku zbitek /s/ + spółgłoska plozywna (lub afrykata), {{abbr|np.|na przykład}} /st/ czy /sk/. Dzieje się tak w języku angielskim w przypadku /sk/ w wyrazie ''sky'' /skaɪ/, czy w języku polskim w przypadku /st/ w wyrazie ''stary'' /ˈsta.rɨ/.

== Skala sonorności ==
Sonorność jest ogólną miarą głośności danych dźwięków w odniesieniu do innych dźwięków wypowiadanych z tą samą długością i intonacją<ref group="!">Pojęcia sonorności nie należy mieszać ze sonorantami. Sonorant, zwany również rezonantem to głoska wytwarzana poprzez ciągły przepływ powietrza w przewodzie głosowym. Do sonorantów zaliczają się wszystkie samogłoski oraz także spółgłoski: nosowe, aproksymanty, tapy/flapy i wibranty. Sonorantom najczęściej przeciwstawiane są obstruenty, czyli głoski artykułowane poprzez blokowanie przepływu powietrza, {{abbr|np.|na przykład}} [t] lub [p]. O ile sonoranty w istocie są bardziej sonorne od obstruentów, o tyle nie należy mieszać ze sobą pojęcia sonorności i spółgłosek-sonorantów (zwłaszcza, że niektórzy językoznawcy określają również sonoranty mianem "głosek sonornych", co w zależności od przyjętych modelów i analizy może być pojęciem niejednoznacznym).</ref>. Dla przykładu, samogłoska [a] wypowiedziana jest znacznie głośniejsza od spółgłoski plozywnej [t], co oznacza, że [a] jest bardziej sonorna od [t].

Przypisanie poszczególnym dźwiękom odpowiedniej wartości sonorności nazywane jest skalą sonorności. Nie ma jednej ustalonej skali sonorności – dla poszczególnych języków może być ona różnie analizowana. Najbardziej ogólna skala, która może być wykorzystana jako wstęp do głębszej analizy przedstawia się następująco:

{| class="wikitable"
! Wartość
! Grupa
|-
| 6
| samogłoski
|-
| 5
| aproksymanty (półsamogłoski i spółgłoski płynne)
|-
| 4
| spółgłoski nosowe
|-
| 3
| spółgłoski frykatywne
|-
| 2
| afrykaty
|-
| 1
| spółgłoski plozywne
|}

Sonorne dźwięki występują przeważnie zawsze bliżej ośrodka sylaby, zaś mniej sonorne – na jej zewnętrznych końcach (początek nagłosu lub koniec wygłosu).

Oznacza to, że przeważnie w językach dozwolona jest struktura sylaby jak {{abbr|np.|na przykład}} /plant/, gdyż spełnia ona zasadę sonorności zarówno w nagłosie, jak i w wygłosie:
* w nagłosie obserwujemy wzrost sonorności /p/ (plozywna) → /l/ (płynna),
* w wygłosie obserwujemy spadek sonorności /n/ (nosowa) → /t/ (plozywna).

Analogicznie posługując się zasadą sonorności można wywnioskować, że przeważnie niedozwolona jest struktura sylaby typu /lpatn/, gdyż następuje spadek sonorności w nagłosie oraz wzrost sonorności w wygłosie – złamana jest więc zasada sonorności. W językach w których takie struktury są dozwolone przeważnie /l/ oraz /n/ stają się spółgłoskami sylabicznymi (tworzą odrębne sylaby), {{abbr|np.|na przykład}} /lpatn/: [l̩.pat.n̩], co sprawia, że zasada sonorności jest zachowana.

=== Język angielski ===
W analizie języka angielskiego zazwyczaj przyjmuje się następującą skalę sonorności:

{| class="wikitable"
! Wartość
! Grupa
! Przykłady
|-
| 10
| samogłoski otwarte
| [a]
|-
| 9
| samogłoski średnie
| [e o]
|-
| 8
| samogłoski przymknięte i półsamogłoski
| [i u j w]
|-
| 7
| tapy/flapy
| [ɾ]
|-
| 6
| lateralne
| [l]
|-
| 5
| nosowe
| [m n ŋ]
|-
| 4
| spółgłoski frykatywne dźwięczne
| [v ð z]
|-
| 3
| spółgłoski frykatywne bezdźwięczne
| [f θ s]
|-
| 2
| spółgłoski plozywne dźwięczne
| [b d g]
|-
| 1
| spółgłoski plozywne bezdźwięczne
| [p t k]
|}

Fonotaktyka języka angielskiego w znacznej większości przestrzega zasady sonorności. Jedynym przypadkiem, gdy łamana jest zasada sonorności są nagłosy typu /sP/ (gdzie P – spółgłoska plozywna), {{abbr|np.|na przykład}} /sk/, /st/ (zgodnie z zasadą sonorności spółgłoska plozywna jak /k/ czy /t/ powinna być na samym początku nagłosu, dając /ks/ oraz /ts/). Analogicznie w wygłosie mogą występować sekwencje /ks/ oraz /ts/. W analizie języka angielskiego przyjmuje się zatem zasadę, że /s/ może występować zewnętrznie obok spółgłosek plozywnych jak /k/ czy /t/.

=== Język polski ===
W języku polskim obowiązuje następująca skala sonorności:

{| class="wikitable"
! Wartość
! Grupa
! Przykłady
|-
| 6
| samogłoski
| /a ɛ i ɔ u/
|-
| 5
| półsamogłoski
| /j w/
|-
| 4
| spółgłoski płynne
| /l r/
|-
| 3
| spółgłoski nosowe
| /m n ɲ/
|-
| 2
| spółgłoski frykatywne
| /f v s z x/
|-
| 1
| spółgłoski plozywne i afrykaty
| /p b t d t͡s d͡z/
|}

Zasada sonorności w języku polskim jest najczęściej łamana w nagłosach typu /sC/ (gdzie C – spółgłoska plozywna, afrykata bądź sekwencja plozywna + frykatywna), {{abbr|np.|na przykład}} zbitka /stʂ/ w słowie ''strzelać'' /ˈstʂɛ.lat͡ɕ/.

Zasada sonorności w języku polskim najczęściej używana jest przy dzieleniu na sylaby wraz z zasadą maksymalnego nagłosu. Zasada maksymalnego nagłosu zakłada przydzielanie do nagłosu sylaby maksymalnej liczby spółgłosek, o ile nie jest to sprzeczne z zasadą sonorności. Stosując te dwie zasady, wyraz ''lingwistyka'' podzielony na sylaby wygląda następująco: ''lin-gwi-sty-ka'' /linˈɡvi.stɨ.ka/. Pozwala to na wyznaczenie granic sylab dla 99,7% wyrazów w języku polskim. Problem pojawia się, gdy obie zasady nakładają się na siebie w sposób wykluczający. Tak zachodzi w przypadku wyrazu ''jabłko'', który można podzielić na sylaby na następujące sposoby:
* ''ja-błko'' /ˈja.pkɔ/,
* ''jab-łko'' /ˈjap.kɔ/.

Zgodnie z zasadą sonorności ''ł'' pozostaje nieme w powyższym wyrazie. Bardzo powszechna jest jednak forma pochodząca z ortografii, czyli /ˈjapwkɔ/ – słowniki nawet tę formę uznają za jedyną zgodną ze staranną polszczyzną. Wówczas można również dokonać podziału ''jabł-ko'' /ˈjapw.kɔ/. Zbitka /pwk/ jest dość problematyczna do wymowy ze względu na łamanie zasady sonorności – zgodnie z nią, bardziej sonorne /w/ otoczone przez mniej sonorne /p/ i /k/ powinno stać się sylabiczne. I tak w istocie się dzieje – w kolokwialnej wymowie ''jabułko'' /pwk/→/buw.k/<ref group="!">W tym przypadku mamy do czynienia z nadaniem sylabiczności /w/→/uw/ oraz wiążącym się z tym wstecznym udźwięcznieniem interwokalicznym /p/→/b/.</ref>. Wyraz jabłko może mieć więc nawet trzy sylaby: [ˈja.bŭw.kɔ] lub [jaˈbuw.kɔ].

== Uwagi ==
<references group="!"/>

[[Kategoria:Lingwistyka]]

Zasada sonorności - Historia wersji

Angelfrost: Utworzono nową stronę "'''Zasada sonorności''' ({{abbr|ang.|język angielski}} ''Sonority Sequencing Principle'', '''SSP''') jest zasadą definiującą strukturę sonoryczną sylaby. Zasada..."