Angelfrost o 13:23, 27 mar 2021

2021-03-27T13:23:54Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:23, 27 mar 2021
Linia 1:		Linia 1:
	[[Plik:Koartykulacja-schemat.png\|thumb\|Schemat z zaznaczonym miejscem poszczególnych koartykulacji. Od lewej: labializacja, palatalizacja, welaryzacja, faryngalizacja.]]		[[Plik:Koartykulacja-schemat.png\|thumb\|Schemat z zaznaczonym miejscem poszczególnych koartykulacji. Od lewej: labializacja, palatalizacja, welaryzacja, faryngalizacja.]]
	'''Koartykulacja''' w fonetyce występuje, gdy artykulacja spółgłoski jest równoważna połączonym artykulacjom dwóch lub trzech spółgłosek, z których przynajmniej jedna jest aproksymantem. Drugorzędna artykulacja takich spółgłosek przyjmuje barwę zbliżoną aproksymantowi, któremu odpowiada – znaczy ona podstawową artykulację, "koloruje" ją, lecz jej nie przesłania.		'''Koartykulacja''' w fonetyce występuje, gdy artykulacja spółgłoski jest równoważna połączonym artykulacjom dwóch lub trzech spółgłosek, z których przynajmniej jedna jest aproksymantem ([[Półsamogłoski\|półsamogłoską]]). Drugorzędna artykulacja takich spółgłosek przyjmuje barwę zbliżoną aproksymantowi, któremu odpowiada – znaczy ona podstawową artykulację, "koloruje" ją, lecz jej nie przesłania.

	== Rodzaje ==		== Rodzaje ==

Angelfrost: /* Labio-palatalizacja */

2021-03-27T13:23:10Z

Labio-palatalizacja

← poprzednia wersja		Wersja z 13:23, 27 mar 2021
Linia 53:		Linia 53:
	Jeśli takie dźwięki tworzą zbiór wraz z innymi labializowanymi spółgłoskami, można je również transkrybować jako spalatalizowane spółgłoski z labializacją, {{abbr\|np.\|na przykład}} [nʲʷ] = [nᶣ].		Jeśli takie dźwięki tworzą zbiór wraz z innymi labializowanymi spółgłoskami, można je również transkrybować jako spalatalizowane spółgłoski z labializacją, {{abbr\|np.\|na przykład}} [nʲʷ] = [nᶣ].

	Aproksymant labio-palatalny dźwięczny [ɥ] występuje w języku francuskim oraz chińskim mandaryńskim; jest on stosunkowo rzadki, gdyż jego istnienie uzależnione jest od istnienia samogłosek przednich zaokrąglonych które również rzadko występują. W języku rosyjskim [o] oraz [u] powodują labializację poprzedzającej spółgłoski, wliczając w to spółgłoski palatalizowane: {{abbr\|ros.\|język rosyjski}} ''нёс'' [nᶣɵs].		Aproksymant labio-palatalny dźwięczny [ɥ] występuje w języku francuskim oraz chińskim mandaryńskim; jest on stosunkowo rzadki, gdyż jego istnienie uzależnione jest od istnienia samogłosek przednich zaokrąglonych które również rzadko występują. W języku rosyjskim /o/ oraz /u/ powodują labializację poprzedzającej spółgłoski, wliczając w to spółgłoski palatalizowane: {{abbr\|ros.\|język rosyjski}} ''нёс'' [nᶣɵs].

	Spółgłoski najczęściej ulegają labio-palatalizacji w wyniku obecności samogłosek przednich zaokrąglonych jak [ø] lub [y].		Spółgłoski najczęściej ulegają labio-palatalizacji w wyniku obecności samogłosek przednich zaokrąglonych jak [ø] lub [y].

Angelfrost: Utworzono nową stronę "[[Plik:Koartykulacja-schemat.png|thumb|Schemat z zaznaczonym miejscem poszczególnych koartykulacji. Od lewej: labializacja, palatalizacja, welaryzacja, faryngalizacja.]..."

2021-03-27T12:02:47Z

Utworzono nową stronę "[[Plik:Koartykulacja-schemat.png|thumb|Schemat z zaznaczonym miejscem poszczególnych koartykulacji. Od lewej: labializacja, palatalizacja, welaryzacja, faryngalizacja.]..."

Nowa strona

[[Plik:Koartykulacja-schemat.png|thumb|Schemat z zaznaczonym miejscem poszczególnych koartykulacji. Od lewej: labializacja, palatalizacja, welaryzacja, faryngalizacja.]]
'''Koartykulacja''' w fonetyce występuje, gdy artykulacja spółgłoski jest równoważna połączonym artykulacjom dwóch lub trzech spółgłosek, z których przynajmniej jedna jest aproksymantem. Drugorzędna artykulacja takich spółgłosek przyjmuje barwę zbliżoną aproksymantowi, któremu odpowiada – znaczy ona podstawową artykulację, "koloruje" ją, lecz jej nie przesłania.

== Rodzaje ==
Istnieje parę rodzajów koartykulacji wspieranych przez [[IPA]]:
* labializacja,
* palatalizacja,
* labio-palatalizacja,
* welaryzacja,
* faryngalizacja.

Czasami ciężko jest rozróżnić artykulację pierwotną od drugorzędnej. Dla przykładu, spółgłoski alweolo-palatalne [ɕ ʑ] są czasami charakteryzowane z unikalnym miejscem artykulacji, a czasem jako palatalizacja spółgłosek frykatywnych zadziąsłowych, równoważna [ʃʲ ʒʲ] lub [s̠ʲ z̠ʲ].

=== Labializacja ===
{| style="margin:10px 5px; border:1px solid rgba(0,0,0,0.5); border-radius:0; float:right; border-spacing:0; background-color: rgba(0,0,0,0.05); clear:right; text-align:center;"
|-
! style="background-color:rgba(0,0,0,0.25); padding:5px;" | Labializacja
|-
| style="font-size:200%;" | ◌w
|}
'''Labializacja''' (uwargowienie) jest jednym z najczęściej spotykanych typów koartykulacji. Spółgłoski labializowane wymawiane są z jednoczesnym zaokrągleniem warg: dla przykładu, labializowana spółgłoska [kʷ] posiada pierwotną artykulację plozywną welarną ([k]) wraz z jednoczesnym zaokrągleniem warg jak do [w]. Termin labializacja tyczy się spółgłosek – w przypadku samogłosek nazywa się je zaokrąglonymi.

Wyróżnia się dwa typy labializacji: '''wystająca''' ({{abbr|ang.|język angielski}} ''protruded'', wewnątrzwargowa) podczas której kąciki ust są ściągnięte razem, a wargi wystają z widoczną wewnętrzną powierzchnią jak do [u]; oraz '''ściśnięta''' ({{abbr|ang.|język angielski}} ''compressed'', zewnątrzwargowa) podczas której kąciki ust są ściągnięte razem, ale wargi również ulegają ściągnięciu i nie wystają, widoczna jest tylko zewnętrzna powierzchnia jak do [y]. Zazwyczaj diakrytyk ⟨◌ʷ⟩ oznacza labializację wystającą charakterystyczną dla samogłosek tylnych jak [u]. W celu podkreślenia labializacji ściśniętej charakterystycznej dla samogłosek przednich najczęściej używa się diakrytyku ⟨◌ᵝ⟩ lub ⟨◌ᶹ⟩.

Najczęściej labializacji ulegają spółgłoski welarne, jak {{abbr|np.|na przykład}} [k]. Większość pozostałych labializowanych spółgłosek również posiada jednocześnie welaryzację – proces ten może być szczegółowo nazwany labio-welaryzacją.

Spółgłoski najczęściej ulegają labializacji w wyniku obecności samogłosek tylnych zaokrąglonych jak [o] lub [u].

=== Palatalizacja ===
{| style="margin:10px 5px; border:1px solid rgba(0,0,0,0.5); border-radius:0; float:right; border-spacing:0; background-color: rgba(0,0,0,0.05); clear:right; text-align:center;"
|-
! style="background-color:rgba(0,0,0,0.25); padding:5px;" | Palatalizacja
|-
| style="font-size:200%;" | ◌j
|}
'''Palatalizacja''' (zmiękczenie) polega podczas artykulacji na jednoczesnym uniesieniu języka w stronę podniebienia twardego. Dla przykładu, palatalizowana spółgłoska [pʲ] posiada pierwotną artykulację plozywną bilabialną ([p]) wraz z jednoczesnym uniesieniem środka języka ku podniebieniu twardemu, nakładając na spółgłoskę barwę [j].

Fonetyczna realizacja palatalizacji jest dość zróżnicowana. Sama palatalizacja polega wyłącznie na uniesieniu języka w kierunku podniebienia twardego, bez jakiejkolwiek innej modyfikacji artykulacji spółgłoski. Nie mniej jednak, palatalizacja najczęściej wiąże się ze zmianą miejsca artykulacji: spółgłoski koronalne mogą ulegać cofnięciu, {{abbr|np.|na przykład}} [t]→[t̠ʲ]. Spółgłoski welarne najczęściej są wysunięte do przodu, [k]→[k̟] lub nawet mogą przyjmować artykulację palatalną [c]. W niektórych językach na palatalizowaną spółgłoskę nakładany jest onglajd lub offglajd [j].

Palatalizacja jest cechą dystynktywną w niektórych językach: w języku rosyjskim palatalizowane spółgłoski kontrastują z niepalatalizowanymi; w języku irlandzkim palatalizowane spółgłoski kontrastują z welaryzowanymi. W języku polskim palatalizacja przeważnie nie występuje w wygłosie oraz posiada mniej lub bardziej zaznaczony offglajd, przez co może być traktowana jako asymilacja przed /i/ oraz /j/: ''pies'' /pjes/ [pʲj̆ɛs].

Spółgłoski najczęściej ulegają palatalizacji w wyniku obecności samogłosek przymkniętych przednich jak [e] lub [i].

=== Labio-palatalizacja ===
{| style="margin:10px 5px 0 5px; border:1px solid rgba(0,0,0,0.5); border-radius:0; float:right; border-spacing:0; background-color: rgba(0,0,0,0.05); clear:right; text-align:center;"
|-
! style="background-color:rgba(0,0,0,0.25); padding:5px;" | Labio-palatalizacja
|-
| style="font-size:200%;" | ◌ɥ
|}
'''Labio-palatalizacja''' jest jednoczesnym złożeniem labializacji oraz palatalizacji. Zazwyczaj zaokrąglenie jest ściśnięte (zewnątrzwargowe), jak do [y], aniżeli wystające, jak do [u] (wewnątrzwargowe). Labio-palatalizacja nakłada na spółgłoskę barwę [ɥ].

Jeśli takie dźwięki tworzą zbiór wraz z innymi labializowanymi spółgłoskami, można je również transkrybować jako spalatalizowane spółgłoski z labializacją, {{abbr|np.|na przykład}} [nʲʷ] = [nᶣ].

Aproksymant labio-palatalny dźwięczny [ɥ] występuje w języku francuskim oraz chińskim mandaryńskim; jest on stosunkowo rzadki, gdyż jego istnienie uzależnione jest od istnienia samogłosek przednich zaokrąglonych które również rzadko występują. W języku rosyjskim [o] oraz [u] powodują labializację poprzedzającej spółgłoski, wliczając w to spółgłoski palatalizowane: {{abbr|ros.|język rosyjski}} ''нёс'' [nᶣɵs].

Spółgłoski najczęściej ulegają labio-palatalizacji w wyniku obecności samogłosek przednich zaokrąglonych jak [ø] lub [y].

=== Welaryzacja ===
{| style="margin:10px 5px; border:1px solid rgba(0,0,0,0.5); border-radius:0; float:right; border-spacing:0; background-color: rgba(0,0,0,0.05); clear:right; text-align:center;"
|-
! style="background-color:rgba(0,0,0,0.25); padding:5px;" | Welaryzacja
|-
| style="font-size:200%;" | ◌ɣ
|}
'''Welaryzacja''' polega podczas artykulacji na cofnięciu nasady języka w kierunku podniebienia miękkiego. Przykładem może być welaryzowane [lˠ] (również oznaczane [ɫ]) z pierwotną artykulacją lateralną ([l]) oraz cofnięciem języka w stronę podniebienia miękkiego, nakładając na spółgłoskę barwę [ɰ].

Fonetycznie welaryzacja stosunkowo często wiąże się z dentalną realizacją spółgłosek koronalnych, {{abbr|np.|na przykład}} [t]→[t̪ˠ]. W niektórych językach na welaryzowaną spółgłoskę nakładany jest onglajd lub offglajd [ɰ].

Najczęściej welaryzacji ulega spółgłoska lateralna [l], z tego względu posiada odrębny symbol (pokrywający również faryngalizację): [ɫ]. Występuje ona w języku angielskim przed spółgłoskami oraz w wygłosie wyrazu, {{abbr|np.|na przykład}} {{abbr|ang.|język angielski}} ''milk'' [mɪɫk]. W dialektach szkockich, australijskich, nowozelandzkich oraz północno-amerykańskich /l/ jest zawsze welaryzowane. W języku polskim historycznie obecna była spółgłoska lateralna dentalna welaryzowana [ɫ̪], {{abbr|tzw.|tak zwane}} "aktorskie ''Ł''", które do dzisiaj występuje jako wymowa spółgłoski ⟨ł⟩ w niektórych dialektach. W standardowej polszczyźnie [ɫ̪] w wyniku wokalizacji przeszło w [w].

Welaryzacja jest cechą dystynktywną w języku irlandzkim, gdzie spółgłoski welaryzowane (''leathan'') kontrastują z palatalizowanymi (''caol''). W języku rosyjskim niektóre spółgłoski również są welaryzowane w opozycji do spalatalizowanych, {{abbr|np.|na przykład}} [ɫ] względem [lʲ].

Spółgłoski najczęściej ulegają welaryzacji w wyniku obecności samogłosek tylnych niezaokrąglonych jak [ɤ] lub [ɯ].

=== Faryngalizacja ===
{| style="margin:10px 5px; border:1px solid rgba(0,0,0,0.5); border-radius:0; float:right; border-spacing:0; background-color: rgba(0,0,0,0.05); clear:right; text-align:center;"
|-
! style="background-color:rgba(0,0,0,0.25); padding:5px;" | Faryngalizacja
|-
| style="font-size:200%;" | ◌ʕ
|}
'''Faryngalizacja''' (ugardłowienie) polega podczas artykulacji na jednoczesnym zwężeniu gardła lub nagłośni. Przykładem może być [tˤ] z pierwotną artykulacją plozywną koronalną ([t]) oraz cofnięciem nasady języka do tyłu, nakładając na spółgłoskę barwę [ʕ̞].

Fonetycznie faryngalizacja stosunkowo często wiąże się z dentalną realizacją spółgłosek koronalnych, {{abbr|np.|na przykład}} [t]→[t̪ˤ].

Faryngalizacja występuje w niektórych językach semickich w przypadku spółgłosek emfatycznych. W przypadku języka arabskiego oraz syryjskiego emfatyczne spółgłoski realizowane są poprzez '''uwularyzację''' (ujęzyczkowienie – cofnięcie nasady języka w stronę języczka). Uwularyzacja przeważnie nie jest rozróżniania od faryngalizacji (nie istnieje język, w którym te cechy są kontrastowe). Gdy konieczna jest precyzja, uwularyzację można zaznaczyć przy użyciu diakrytyku ⟨◌ʶ⟩, {{abbr|np.|na przykład}} [t̪ʶ].

Spółgłoski najczęściej ulegają faryngalizacji w wyniku obecności samogłoski otwartej tylnej niezaokrąglonej [ɑ].

[[Kategoria:Lingwistyka]]

Koartykulacja - Historia wersji

Angelfrost o 13:23, 27 mar 2021

Angelfrost: /* Labio-palatalizacja */

Angelfrost: Utworzono nową stronę "[[Plik:Koartykulacja-schemat.png|thumb|Schemat z zaznaczonym miejscem poszczególnych koartykulacji. Od lewej: labializacja, palatalizacja, welaryzacja, faryngalizacja.]..."