Tekst źródłowy strony Samogłoski pochylone w języku polskim

'''Samogłoski pochylone''' (ścieśnione) odnoszą się do samogłosek w języku polskim zapisywanych '''''á''''', '''''é''''' oraz '''''ó'''''. Powstały one w wyniku podwyższenia artykulacji samogłosek długich na skutek zaniku podziału na samogłoski długie i krótkie na przełomie {{abbr|XV|piętnastego}} i {{abbr|XVI|szesnastego}} wieku.

== Charakterystyka ==
W języku staropolskim istniało rozróżnienie na samogłoski długie i krótkie (iloczas), tak jak chociażby w wielu dialektach języka angielskiego, jak Received Pronunciation. W pewnym momencie wykształciły się dodatkowo drugorzędne różnice jakościowe samogłosek: doszło do podwyższenia (zwężenia, ścieśnienia) samogłosek długich. Na przełowie {{abbr|XV|piętnastego}} i {{abbr|XVI|szesnastego}} wieku iloczas zanikł całkowicie, do czego przyczyniło się przesunięcie akcentu na przedostatnią sylabę.

Samogłoski długie przeszły więc w samogłoski pochylone, natomiast samogłoski krótkie nie zmieniły swojej artykulacji i nazywano je jasnymi.

Poszczególne samogłoski pochylone były zapisywane w następujący sposób:

{| class="wikitable" style="text-align:center;"
! colspan=2 | Zapis
! Wymowa historyczna
! Uwagi
|-
| style="font-size:150%;" | á
| style="font-size:150%;" | å
| [ɑ~ɒ]
| style="text-align:left;" | obecnie w polszczyźnie standardowej zapisywane ⟨a⟩ i wymawiane /a/<br>([[defonologizacja]])
|-
| colspan=2 style="font-size:150%;" | é
| [e]
| style="text-align:left;" | obecnie w polszczyźnie standardowej zapisywane ⟨e⟩ i wymawiane /ɛ/<br>(defonologizacja)
|-
| colspan=2 style="font-size:150%;" | ó
| [o]
| style="text-align:left;" | obecnie w polszczyźnie standardowej zapisywane ⟨ó⟩ i wymawiane /u/<br>(defonologizacja)
|}

Pomimo tego, że współcześnie w polszczyźnie standardowej ⟨á⟩, ⟨é⟩ oraz ⟨ó⟩ realizowane są identycznie jak fonemy /a/, /ɛ/ oraz /u/, to w sporej części dialektów języka polskiego (za wyjątkiem nowych dialektów mieszanych obecnych na Ziemiach Odzyskanych) zachowana została odrębna wymowa samogłosek pochylonych.

=== ''a'' pochylone ===
Pochylone ⟨á⟩ (posiadające artykulację [ɑ~ɒ]) już w {{abbr|XVI|szesnastym}} wieku nie zawsze było rozróżniane. Choć Jan Kochanowski nie rymuje ⟨a⟩ z ⟨á⟩, to robi to Mikołaj Rej i robią to poeci kresowi. Począwszy od {{abbr|XVI|szesnastego}} wieku coraz więcej pojawiało się błędów związanych z poprawnym użyciem ⟨á⟩. Ostatecznie zanikło ono w połowie {{abbr|XVIII|osiemnastego}} wieku, wyrównując się z ⟨a⟩.

Do dzisiaj pochylone ⟨á⟩ jest wymawiane unikalnie w następujących dialektach:
* W dialektach małopolskich po Końskie, Nisko, Jasło, Nowy Targ, Będzin i Częstochowę zachowano historyczną wymowę [ɑ~ɒ], która jednak jest niestabilna i przechodzi w [ɔ].
* W Polsce południowej i środkowej przeszło w [ɔ] (''ptok, trowa'').
* W dialektach wielkopolskich na zachód od Konina można spotkać wymowę dyftongiczną [ɔw] (''ptołk'', ''trołwa'').

=== ''e'' pochylone ===
Pochylone ⟨é⟩ wymawiane było z wyższą i nieco bardziej przednią artykulacją, zbliżoną do [e]. Na podstawie rymów można przypuścić, że w {{abbr|XVI|szesnastym}} wieku ⟨é⟩ było raczej bliższe ⟨e⟩, ale poeci z kresów wschodnich rymowali ⟨é⟩ z ⟨i⟩ oraz ⟨y⟩; podobne rymy można znaleźć u Reja.

Fonologiczna odrębność ⟨é⟩ uległa zatarciu na przełomie {{abbr|XVII|siedemnastego}} i {{abbr|XVIII|osiemnastego}} wieku. Świadomość, w jakich pozycjach ⟨é⟩występowało w przeszłości, w czasie swojej największej wyrazistości słabła. W związku z tym malała liczba wyrazów w których się go używało.

Do dzisiaj pochylone ⟨é⟩ jest wymawiane unikalnie w następujących dialektach:
* W dialektach charakterystycznych dla Mazowsza na wschód od Inowrocławia, Sochaczewa, Grójca, Garwolina i Radzynia Podlaskiego występuje wymowa między [ɛ], [i] oraz [ɨ̞], odrębna jednak od tych głosek.
* W Polsce środkowej występuje jako [i] po spółgłoskach palatalizowanych oraz [ɨ̞] po pozostałych (''rzyka'', ''śnig'').
* W dialektach wielkopolskich, śląskich oraz małopolskich wymawiane jest przez [ɨ̞] bez względu na palatalizację (''rzyka'', ''śniyg'').

=== ''o'' pochylone ===
Pochylone ⟨ó⟩ ulegało podwyższeniu w artykulacji, zwłaszcza w wygłosie, do [o~u]. Nie wiadomo, kiedy ostatecznie głoska ta zrównała się z ⟨u⟩. Wiadomo, że ⟨ó⟩ było stosunkowo chwiejne, zwłaszcza przed /r/.

Od początku {{abbr|XIX|dziewiętnastego}} wieku litera ⟨ó⟩ funkcjonuje w ortografii dzięki przywróceniu jej przez Kopczyńskiego. Współcześnie również występują wahania w niektórych wyrazach, {{abbr|np.|na przykład}} ''żłobek''-''żłóbek''.

Do dzisiaj pochylone ⟨ó⟩ jest wymawiane unikalnie w następujących dialektach:
* W niektórych dialektach wielkopolskich, śląskich, małopolskich i mazowieckich wymawia się je jako głoska pomiędzy /ɔ/ i /u/, zazwyczaj [o]. W niektórych dialektach wielkopolskich i śląskich ponadto powoduje również [[Koartykulacja#Labializacja|labializację]] poprzedzającej spółgłoski.

[[Kategoria:Lingwistyka]]