Tekst źródłowy strony VOT

[[Plik:Schemat-pomiaru-vot.jpg|thumb|Schemat pomiaru VOT. Falą trójkątną zaznaczono dźwięczność (drgania więzadeł głosowych).]]
'''VOT''' ({{abbr|ang.|język angielski}} ''voice onset time''), '''czas rozpoczęcia dźwięczności''' jest cechą spółgłosek plozywnych. VOT jest miarą odstępu czasowego, w jakim dźwięczność (drgania więzadeł głosowych) pojawia się w odniesieniu do momentu plozji spółgłoski plozywnej.

VOT jest użyteczną miarą do kontrastowania spółgłosek dźwięcznych (ujemny VOT), tenuis (0 VOT) oraz aspirowanych (dodatni VOT).

== Opis ==
Spółgłoski plozywne (w Polsce zwane również zwartymi) powstają, gdy w czasie artykulacji dochodzi do blokady przepływu powietrza przez jamę ustną i nosową (implozja, zwarcie), po czym następuje gwałtowne jej przerwanie (plozja, rozwarcie).

Czas, jaki upłynął od momentu plozji do momentu rozpoczęcia wibracji więzadeł głosowych pozwala określić szczegółowo sposób artykułowania spółgłoski plozywnej. Pozwala to na wnikliwe porównanie różnic między spółgłoskami zwartymi dźwięcznymi i bezdźwięcznymi, aspirowanymi i nieaspirowanymi oraz – w przypadku niektórych języków – fortis i lenis.

== Typy ==
{| style="margin:20px 5px; border:1px solid rgba(0,0,0,0.5); border-radius:0; float:right; font-size:88%; border-spacing:0; background-color: rgba(0,0,0,0.05); clear:right"
|-
! colspan="2" style="background-color:rgba(0,0,0,0.25); padding:5px; font-size:120%;" | {{abbr|VOT|Voice onset time}}
|-
| style="padding-left: 5px; border-top:1px solid rgba(0, 0, 0, 0.25); text-align:center;" | +
| style="padding: 0 5px; border-top:1px solid rgba(0, 0, 0, 0.25);" | Aspirowane
|-
| style="padding-left: 5px; border-top:1px solid rgba(0, 0, 0, 0.25); text-align:center;" | 0
| style="padding: 0 5px; border-top:1px solid rgba(0, 0, 0, 0.25);" | Tenuis
|-
| style="padding-left: 5px; border-top:1px solid rgba(0, 0, 0, 0.25); text-align:center;" | –
| style="padding: 0 5px; border-top:1px solid rgba(0, 0, 0, 0.25);" | Dźwięczne
|}
Można wyróżnić trzy główne typy spółgłosek plozywnych w oparciu o ich VOT:
* '''Dźwięczne''' ([b&nbsp;d&nbsp;ɡ]) posiadają ujemny VOT, co oznacza, że więzadła drgają przed rozwarciem spółgłoski plozywnej. Odpowiadają temu wartości VOT mieszczące się w zakresie od –125 do –75 {{abbr|ms|milisekund}}.
* '''(Bezdźwięczne) aspirowane''' ([pʰ&nbsp;tʰ&nbsp;kʰ]) w przypadku których drgania występują po zwolnieniu zwarcia oraz następującym segmencie aspiracji. Odpowiadają temu dodatnie wartości VOT w przedziale +60 do +100 {{abbr|ms|milisekund}}.
* '''Tenuis''', czyli bezdźwięczne nieaspirowane ([p⁼&nbsp;t⁼&nbsp;k⁼]) posiadają bliski zeru VOT, co oznacza, że więzadła drgają tuż po zwolnieniu plozji. Dla spółgłosek plozywnych tenuis przyjmuje się zakres VOT od 0 do +25 {{abbr|ms|milisekund}}.

Określenie ''tenuis'' oznacza właściwie spółgłoskę plozywną (bądź ogólnie obstruent) która jest bezdźwięczna, nieaspirowana i płucna. Nazwa pochodzi z łacińskich tłumaczeń gramatyki starożytnej greki, gdzie różnicowano trzy typy spółgłosek: dźwięczne ''β&nbsp;δ&nbsp;γ''&nbsp;/b&nbsp;d&nbsp;ɡ/, (bezdźwięczne) aspirowane ''φ&nbsp;θ&nbsp;χ''&nbsp;/pʰ&nbsp;tʰ&nbsp;kʰ/ oraz tenuis ''π&nbsp;τ&nbsp;κ''&nbsp;/p⁼&nbsp;t⁼&nbsp;k⁼/.

Wartości VOT podane wyżej dla spółgłosek dźwięcznych, aspirowanych i tenuis są wartościami ogólnymi. Wyznaczenie wartości granicznych VOT dla trzech typów zależy {{abbr|m.in.|między innymi}} od miejsca artykulacji danej spółgłoski plozywnej oraz od analizy kontekstowej (w izolowanych słowach VOT przyjmuje wyższe wartości, w zdaniach ulega skróceniu). VOT jest najwyższy dla spółgłosek dorsalnych, {{abbr|np.|na przykład}} [k], średni dla spółgłosek koronalnych {{abbr|np.|na przykład}} [t] oraz najniższy dla spółgłosek labialnych {{abbr|np.|na przykład}} [p].

VOT nie może być zdefiniowany w wygłosie, przed pauzą, bądź interwokalicznie (między samogłoskami).

VOT można stosować także w analizie aspiracji dysząco dźwięcznej {{abbr|np.|na przykład}} [bʱ&nbsp;dʱ&nbsp;ɡʱ] lub [b̤&nbsp;d̤&nbsp;ɡ̤] – wówczas VOT definiowany jest jako czas rozpoczęcia głosu modalnego.

== Podział ==
Kontrast między dwoma skrajnościami – spółgłoskami aspirowanymi oraz dźwięcznymi – często nazywa się kontrastem '''fortis-lenis''' (''fortis'', {{abbr|łac.|język łaciński}} silny oraz ''lenis'', {{abbr|łac.|język łaciński}} łagodny). Spółgłoski aspirowane z dodatnim VOT określane są mianem '''fortis''' (silnych) gdyż za sprawą silnej aspiracji wymagają większego napięcia mięśni podczas artykulacji; spółgłoski dźwięczne z ujemnym VOT określane są mianem '''lenis''' (słabych)<ref group="!">Należy wspomnieć że ta definicja jest definicją ogólną: niektóre języki mogą stosować inne definicje odnośnie fortis i lenis – cechą wspólną jest to, że spółgłoski fortis są postrzegane przez użytkowników języka jako "silniejsze", zaś lenis – jako "słabsze".</ref>.

W języku angielskim zamiast kontrastu bezdźwięczne-dźwięczne występuje kontrast na bazie fortis-lenis. W istocie cechą dystynktywną spółgłoski lenis reprezentowanej przez literę ⟨b⟩ lub ⟨d⟩ nie jest jej dźwięczność (mało tego, często ulega ubezdźwięcznieniu na początku wyrazu i na końcu) lecz brak aspiracji. Analogicznie spółgłoska fortis reprezentowana przez ⟨p⟩ lub ⟨t⟩ znaczona jest przez aspirację na początku wyrazu, zaś w wygłosie wymawiana jest bez aspiracji i skraca poprzedzającą samogłoskę:
* ''pet'' [pʰɛ̆t˭],
* ''bet'' [bɛ̆t˭],
* ''bed'' [bɛd̥].

W języku polskim zamiast kontrastu fortis-lenis występuje kontrast bezdźwięczne-dźwięczne. Bezdźwięczne posiadają krótki dodatni VOT (są nieaspirowane) {{abbr|np.|na przykład}} polskie [p] czy [t], zaś dźwięczne posiadają ujemny VOT, {{abbr|np.|na przykład}} polskie [b] czy [d]. Empirycznym potwierdzeniem tego jest fakt, że {{abbr|m.in.|między innymi}} większość Polaków mówiących po angielsku nie aspiruje spółgłosek bezdźwięcznych oraz nie kontrastuje ze sobą długości samogłosek przed angielskimi fortis i lenis z tego względu że zarówno aspiracja jak i sam kontrast fortis-lenis nie są cechami dystynktywnymi w języku polskim (ojczystym).

Język koreański kontrastuje ze sobą spółgłoski nieaspirowane, lekko aspirowane glotalizowane oraz silnie aspirowane.

== Uwagi ==
<references group="!"/>

[[Kategoria:Lingwistyka]]